Takiyye - Takiye

"Takiyye yanlış, tek y olacak. Kökü vikaye, yani “koruma”. Son harfi w/y olan nakıs fiillerin tefcîl masdarı –iye şeklinde olur: tahliye, terbiye, tavsiye, tasfiye, tesviye vs. Dahiliyye, cahiliyye vesairedeki –iyye eki başka şey, karıştırmamalı" diyor Nişanyan(1)



Arapça aslı تقية şeklinde yazılır ve ye harfinin üstünde şedde yoktur. Takiyye, Takkiye, Takkiyye yanlış. Takiye doğru yazım.





(1) Sevan Nişanyan, "Takiye", Taraf gazetesi, 8 Nisan 2009



Kaale Almak mı Kâle Almak mı


Hiçbirşey Nasıl Yazılır?


Kayyum mu Kayyım mı


Birde Nasıl Yazılır
Hoşgeldin Nasıl Yazılır

Kuvayımilliye

Doğru yazım "Kuvâ-yı Milliye" şeklindedir.



1- Kuvva değil kuva. Kuvvet iki V ile (şeddeli) yazılıyor olabilir ama kuvâ öyle yazılmaz. Tek V ile yazılır ve A'sı uzun okunur: Kuvâ



2- -i ya da -yi değil -yı çünkü Farsça (Osmanlıca) kurulan tamlamalarda son harf açıksa yani â, î ya da û harflerinden biriyle bitiyorsa tamlamayı kuran ekin başına y gelir ve yine ilk kelimenin son sesi ince ise i, kalın ise ı seslisi takip eder.



3- Milliye: bunda pek sorun çıkmıyor. Milliyye diye yazmak, hatta genel olarak -ye ekini -yye diye yazmak Türkçe imlada pek kabul gören bir uygulama değil.





Kaale Almak mı Kâle Almak mı


Hiçbirşey Nasıl Yazılır?


Kayyum mu Kayyım mı


Birde Nasıl Yazılır
Hoşgeldin Nasıl Yazılır

Bağlaç Olan De

Dahi anlamına gelmez. Biraz Arapçadaki fe’ye (fe eyne tezhebun), biraz İngilizcedeki `so`'ya benzer.



Mesela "duyuyorsun da niye cevap vermiyorsun?" yerine "duyuyorsun dahi niye cevap vermiyorsun?" denemez. Saçma olur.



Bunun eski Türkçe olma ihtimali var. Bunu şuradan çıkardım:



(aşağıdaki metinde "yarığ" ışık demektir)

Kaynak: http://daugenis.mch.mii.lt/karaimai/kt1.gif



".....da ayıttı teñri: "bolsun* yarığ!", da boldu yarığ."



= ".....ve tanrı "ışık olsun" dedi, de ışık oldu".



Karaimce bir yazıdan alıntı bu. Dahi anlamına gelen de'nin kalkıp ta Litvanya'ya gitmiş olması pek mümkün değil.



Ne demiştik? Arapça fe demiştik değil mi? "fe eyne tezhebun" = "... de siz nereye gidiyorsunuz?"



Örnekleri çoğaltmak gerekirse "Urfa'da Oxford vardı da biz mi okumadık", "Biz biliyoruz da mı oynuyoruz" hep bağlaç olan de örneklerdir.



Hatta ikisinin karışacağı bir örnek vereyim.



Galatasaray'ın yeni stadının açılışındaki olaylar için "organizasyondur!" denmesi üzerine bir köşe yazarı manşet atar:



"organizasyon da kimin işi"



Eğer bağlaç de kullanırsak "organizasyon da(=ama) kimin işi?" anlamı çıkar. Yani "organizasyon olduğunu anladık da kimin yaptığını anlamadık".

Dahi anlamında kullanırsak "organizasyon dahi kimin işi?" anlamı çıkar. Yani "hem önceki işleri hem de bu organizasyonu yapan kim?"



(Ekşi Sözlük entry #21714006 tarih:2011-01-19 saat:12:23:15)













Kaale Almak mı Kâle Almak mı


Hiçbirşey Nasıl Yazılır?


Kayyum mu Kayyım mı


Birde Nasıl Yazılır
Hoşgeldin Nasıl Yazılır

İyelik Ekinin Gereksiz Kullanımı

Hata değildir. Çoğunlukla gayet masum üslup tercihleridir.

Masa başında tespit yapmakla dile şekil verebileceğini zanneden zevatın Türkçeyi budamak için kullandığı tırpanın adıdır.



1- Tamlayanı "kendi" olabilecek iyelik/tamlanan ekleri gereksiz değildir.



Mesela "Konuşan öğrenciye sus demek" ile "Konuşan öğrencisine sus demek" farklı şeylerdir çünkü ikinci örnekte eylemin bir öğretmene ait olduğu bellidir. Aynı şekilde "rakibine çelme takmak" müsabakanın diğer tarafına has bir eylemken "rakibe çelme takmak" onun taraftarlarınca da yapılabilen bir eylemdir. Örnekler çoğaltılabilir. Burada sizli-bizli bir ifade yoktur.



2- Mastar eki olan `-me` ile onun iyelik eki almış hali olan `-mesi` aynı şey değildir. Biri doğru öbürü yanlış değildir.



"Tutmasını biliriz de kemiği yok bunun" ifadesini "tutmayı biliriz de kemiği yok bunun" haline getirdiğinizde belirgin bir anlam kaybı olmaktadır. Fiil artık nesneye yönelmemektedir.



Benzer şekilde:



"Oturmayı kalkmayı bilmek" = fiilleri yapabilmek

"Oturmasını kalkmasını bilmek" = o konuda görgü sahibi olmak.



Eğer yapısı itibariyle `Türkçeye artikel sokmak` gereksizse bu gibi incelikler sayesinde gereksizdir. Bkz. Türkçede Artikel Var mı?



TDK'nnn, ÖSYM'nin ve diğer eğitim kurumlarının işi de dilin orasını burasını budayıp "`Şimdi kuşa benzedin`" diyerek seyrine dalmak değil, dilin tüm kıvrımlarını, inceliklerini tespit edip bu kullanımları bilime ve sanata sunmaktır. (Aah ah)



(Ekşi Sözlük entry #25930867 tarih:2011-10-28 saat:12:33:49)







Kaale Almak mı Kâle Almak mı

Hiçbirşey Nasıl Yazılır?

Kayyum mu Kayyım mı

Birde Nasıl Yazılır

Yapı Taşı - Yapıtaşı

TDK yani Türk Dil Kurumu'na göre yapı taşı ayrı yazılır:

Dil Derneği'ne göre ise yapı taşı birleşik yazılır:

Ana Yazım Kılavuzu ve onun türevi olan Dil Derneği Yazım Kılavuzu editörlerin daha çok tercih ettiği kaynaklar olduğu halde, Google Books'a göre yaygın yazım yaklaşık 2 kat yaygındır. O nedenle TDK'nın önerisine itimat etmek daha güvenlidir.





Kaale Almak mı Kâle Almak mı


Hiçbirşey Nasıl Yazılır?


Kayyum mu Kayyım mı


Birde Nasıl Yazılır
Hoşgeldin Nasıl Yazılır

Subjektif mi Sübjektif mi

TDK'ya göre "subjektif" doğru yazımdır.

Dil Derneği'ne göre ise doğru yazım "sübjektif" şeklindedir.





Google Book's ta "subjektiflik" ile "sübjektiflik" sorgularını ya da "subjektif bir" ile "sübjektif bir" sorgularını mukayese edince görüyoruz ki "sübjektif" yazımı literatürde 2 ila 3 kat daha yaygın. Bunun sebebi de çoğu editörün Ana Yazım Kılavuzu'nu ve onun bir türevi olan Dil Derneği Yazım Kılavuzu'nu esas almasıdır.



Belki de en sağlamı 'öznel' yazmaktır...



Kaale Almak mı Kâle Almak mı


Hiçbirşey Nasıl Yazılır?


Kayyum mu Kayyım mı


Birde Nasıl Yazılır
Hoşgeldin Nasıl Yazılır

Tabiki - Tabikide

Doğal anlamına gelen kelime "tabii"dir yani iki İ'yle yazılır. "Ki" ayrı yazılır. Vurgu işlevi gören "De" de ayrı yazılır.



Dolayısıyla doğru yazım: "Tabii ki de..." şeklindedir. TDK da Dil Derneği de bu yazımı önermektedir.



Tek İ'yle yazılan "tabi" daha çok "tâbi" şeklinde okunmaya açıktır ve dolayısıyla "bağlı" anlamına gelir.



Tabikide yazımı tabii ki de yanlıştır.

Konu hakkında bkz. Tabii mi Tabi mi?



_____________________________



Kaale Almak mı Kâle Almak mı


Hiçbirşey Nasıl Yazılır?


Kayyum mu Kayyım mı


Birde Nasıl Yazılır
Hoşgeldin Nasıl Yazılır

Akşamüstü - Akşamüzeri

Akşamüstü ve Akşamüzeri kelimeleri TDK'ya göre bitişik yazılır.

TDK burada üst ve üzeri nitelemelerinin mecaz oluşturduğu için kalıplaşma teşkil ettiği kanaatindedir:

Dil Derneği de aynı yazımı önermektedir:

Dolayısıyla otoritelerin bu yazım konusunda mutabık olduğunu söyleyebiliriz.





Kaale Almak mı Kâle Almak mı


Hiçbirşey Nasıl Yazılır?


Kayyum mu Kayyım mı


Birde Nasıl Yazılır
Hoşgeldin Nasıl Yazılır

Mutabığız mı Mutabıkız mı?

Mutabık kelimesinin aslı Arapçadır ve Kaf'la yazılır: مطابق



Arapça Kaf'le biten kelimelerin Türkçe ek alsa bile yumuşamayacağı kabul edilir: hukuk->hukuku, mutabık->mutabıkız gibi.



Her ne kadar gündelik telaffuzda bunların yumuşatarak söylendiğini duysak da eskiden beri kabul edilen görüş bunların yumuşamaması, kelimenin sonuna ek gelse de "mutabıkız" şeklinde yazılması yönündedir.



TDK mutabık kelimesini imla kılavuzu kapsamına almamıştır ama Dil Derneği bu kelimeyi tanımaktadır ve K'nın yumuşamayacağını da belirtmektedir.

Kaale Almak mı Kâle Almak mı


Hiçbirşey Nasıl Yazılır?


Kayyum mu Kayyım mı


Birde Nasıl Yazılır
Hoşgeldin Nasıl Yazılır

Muhattap mı Muhattab mı Muhatab mı Muhatap mı?

Muhatap, "hitap edilen kişi" anlamına gelir ve tek T ile yazılır: "Muhatap"

Arapça telaffuzda t'nin üzerinde vurgu olması yanıltabilir; kelimenin Arapça aslında de şedde yoktur yani tek T'lidir: مخاطب



Bununla birlikte Arapça aslında kelimenin son harfi B'dir: 'muhatab'. Türkçede ise normalde son harf P ile yazılır ve söylenir ama yanına sert olmayan bir ek geldiğinde yumuşar: muhatabı, muhataba gibi...





Kaale Almak mı Kâle Almak mı


Hiçbirşey Nasıl Yazılır?


Kayyum mu Kayyım mı


Birde Nasıl Yazılır
Hoşgeldin Nasıl Yazılır

Mısın, Mıydı Nasıl Yazılır

Soru eki alan -mi dolayısıyla "mısın", "mıydı" gibi ekler ayrı yazılır.



"Burada mısın" gibi.



Soru eki mişli geçmiş zamanla kullanılınca doğru yerden ayırmaya dikkat etmek gerekir.



"Buradamıy mışsın?" değil "Burada mıymışsın?"

ya da



"Gel mişmi?" değil "Gelmiş mi?"





Kaale Almak mı Kâle Almak mı


Hiçbirşey Nasıl Yazılır?


Kayyum mu Kayyım mı


Birde Nasıl Yazılır
Hoşgeldin Nasıl Yazılır

Nasıl Da Ayrı Mı Yazılır

Ayrı yazılan "de" sadece dahi anlamına gelmez. Vurgu işlevi de vardır.



"Nasıl da büyümüşsün", "Ne de güzel olmuşsun" gibi cümlelerdeki "de" ayrı yazılır.



Bir örnek:



"Nasıl da geçmişti bütün bir yaz

Başımda kavak yelleri esen o yaş

Sense hanımeli kadar beyaz

Çalmıştınız kalbimi bilmeden biraz

....."

(O Yaz, Bora Ayanoğlu)







Kaale Almak mı Kâle Almak mı


Hiçbirşey Nasıl Yazılır?


Kayyum mu Kayyım mı


Birde Nasıl Yazılır
Hoşgeldin Nasıl Yazılır

Sayı Yazımı Kuralları

Matematiksel eserlerde sayılar her zaman rakamla yazılır ama edebi eserlerde durum karışıktır. Sayısal anlam çok öndeyse rakam tercih edilir. Gündelik ifadelerde ve özellikle mecazlı sayı kullanımında sayı harfle yazım tercih edilir.



Özellikle makale başlıklarında ve gazete manşetlerinde sayıların yazılış şekilleri aşağıdaki gibidir:



Sıfır

Bir

İki

Üç

Dört

Beş

Altı

Yedi

Sekiz

Dokuz

On

(toplu istisna: vurgunun sayısal değere yapıldığının çok belli olduğu hallerde, mesele bir oran-orantı halinde bunlar da rakamla yazılabilir. Mesela "7 gün 24 saat", "1 kişiye karşı 9 kişi girişmek", "6 kişi birleşip danaya girmek" gibi)

11

12

13

....

40 (deyimlerdeki, atasözlerindeki kırk harfle yazılabilir)

.....

99

100 (istisna: deyimlerde, atasözlerindeki yüz harfle yazılabilir)

101

102

....

999

1000

1001

1002

1003

1999

2 bin (istisna: 2000 dahil takvim yılları hep rakamla yazılır)

2001

2002

.....

2999

3 bin

3001

3002

.....

4 bin

.....

9 bin

....

9999

10 bin

10001

10001

......

10999

11 bin

11001

11002

....

(12 bin, 13 bin, 14 bin....)

19999

20 bin

20001

20002

......

(30 bin, 40 bin, 50 bin....)

99999

100 bin

100001

100002

.....

100999

101 bin

101001

101002

.....

(102 bin, 103 bin..., 110 bin, 150 bin, 200 bin, 205 bin, 900 bin, 999 bin)

999999

1 milyon

1000001

1000002

.....

1.1 milyon

.....

1.5 milyon

1500001

1500002

.....

1999999

2 milyon

2000001

.....

2.5 milyon

2500001

.....

3 milyon

3.5 milyon

4 milyon

...

9999999

10 milyon

10000001

......

10499999

10.5 milyon

10500001

.....

10999999

11 milyon

11000001

.....

(12 milyon, 13 milyon, 14 milyon....20 milyon, 21 milyon, 99 milyon)

99999999

100 milyon

100000001

.....

100999999

101 milyon

101000001

....

(102 milyon, 103 milyon... 199 milyon, 200 milyon, 300 milyon, 999 milyon)

999999999

1 milyar

1000000001

.....

1499999999

1.5 milyar

1500000001

......

1999999999

2 milyar

2000000001

.....

(2.5 milyar, 3 milyar...9 milyar)

9999999999

10 milyar

1000000001

.....

10499999999

10.5 milyar

10500000001

.....

(11 milyar, 11.5 milyar, 12 milyar, 20 milyar, 90 milyar, 99 milyar, 100 milyar)







ıstırab mı ızdırap mı??
Tıraş mı Traş mı?
Arefe mi Arife mi
Makine mi Makina mı

Tape Ne Demek

Tape kelimesi zaten sıkça yanlış kullanılıyordu, son zamanlarda iyice suyu çıktı.



"Başbakanın tapeleri", "Erdoğan'ın yeni tapesi çıktı" vs. deniyor. Yok. Erdoğan hakkında bilinen hiçbir tape yok.



Yalandır, montajdır anlamında demiyorum. Onlar tape değil. Onlar telefon dinleme kaydı.



Türkçe yazıldığı gibi okunan tape kelimesi ile İngilizcedeki, "teyp" diye okunan tape kelimesi çok farklı. İngilizcedeki bant anlamında, şerit anlamında, biraz zorlarsan kaset, kayıt anlamında. Yani Erdoğan'ın telefon konuşma kayıtlarından bahsederken İngilizce "tape" (teyp) demekte bir sakınca yok.



Ama Türkçedeki, yazıldığı gibi okunan tape, İngilizce "type" (bkz: typewriter)(daktilo) kelimesiyle ilgili. Bu kelime "daktilo etmek", "bir yazı aleti vasıtasıyla harfleri dizmek" anlamına geliyor. "Tayp" diye değil de tape diye okumamızın nedeni muhtemelen type'ın Fransızca söylenişi. O kadarını Fransızca bilen biri anlatsın.



Kısacası: telefon kaydı kağıda aktarıldığında (özellikle daktilo, bilgisayar vs. Aracılığıyla aktarıldığı zaman) bu çıktıya tape denir. Mesela Aziz Yıldırım'ın bir sürü tapesi var.



Erdoğan'a ait olan ya da ait olduğu ileri sürülenler ise Youtube'da ve sair mecrada tanık olduğumuz üzere yazılı metne aktarılmış diyalog değil, ses kaydının kendisi. O yüzden bunlara tape denmez.



Bunlar bir fezlekeye, iddianameye geçerse o zaman yazıya geçirilmiş halinden tape diye bahsedilebilir.



"Tape kelimesi neden şike davasıyla gündeme gelmişti? Daha önce niye hiç duymamıştık da bir anda dilimize pelesenk oldu?" sorusunun cevabını da bu vesileyle vereyim: Aziz Yıldırım'ın kayıtları bir-iki istisna dışında pek dinletilmedi. Soruşturma ve yargılama diyalogların yazılı halleri üzerinden yürütüldü. Malum, Aziz Yıldırım da bunların içeriğini reddetmediği halde "Peki bunların gerçek kayıtlar olduğu ne malum, ben de dinlemek istiyorum" diye tutturdu. Suçsuzluk argümanını ise içeriğini yalanlayamadığı bu tapelerin ses kaydıyla örtüşmüyor olabileceğine dayandırdı. İşte bu yüzden, 3 yıldır FB'nin gönüllü sözcülüğünden başka bir şey yapmayan basınımız da bu delilleri itinayla "tape" diye andı. "telefon kaydı" demedi. Dememeye dikkat etti ya da ikisini aynı şey zannedip kendince moda olan tabiri kullandı.



Haftaya, Aziz Yıldırım'la Ceza Hukuku'na Giriş 101 dersini işleyeceğiz. Dağılabilirsiniz.







ıstırab mı ızdırap mı??


Tıraş mı Traş mı?


Arefe mi Arife mi


Makine mi Makina mı

Berat Kandili mi Beraat Kandili mi Beraet Kandili mi?

Kelimenin Arapça aslı براءة yani beraet şeklindedir ve aklanma, suçsuz bulunma anlamına gelir.



Bu kelime Türkçede beraat şeklinde de telaffuz edilir. Nitekim TDK'ya göre aklanma anlamına gelen bu kelime beraat şeklinde yazılmalıdır:







Dil Derneği'ne göre de aklanma anlamına gelen bu kelime "Beraat" şeklinde yazılmalıdır.



Bununla birlikte Diyanet, bu özel güne ayrı bir anlam yüklemiş ve farklı bir kavram saymış olmalı ki farklı bir yazım kullanmaktadır:







Kutsal günün adının Berat Kandili şeklinde yazılması hem yaygın kullanıma hem de resmi alışkanlıklara daha uygundur.









ıstırab mı ızdırap mı??
Tıraş mı Traş mı?
Arefe mi Arife mi
Makine mi Makina mı

Tiyo mu Tüyo mu?

Fransızca tuyau kelimesinin Türkçeye geçmiş halidir. Tüyo diye telaffuz etmek aslına daha uygundur.



TDK'ya göre ve Dil Derneği Yazım Kılavuzu'na göre de doğrusu "Tüyo"dur.

ıstırab mı ızdırap mı??
Tıraş mı Traş mı?
Arefe mi Arife mi
Makine mi Makina mı

Bazan mı Bağzen mi Bazen mi

TDK İmla Kılavuzu'na ve Dil Derneği Yazım Kılavuzu'na göre doğrusu "bazen"dir.



Diğer yazımlar yanlıştır.

ıstırab mı ızdırap mı??
Tıraş mı Traş mı?
Arefe mi Arife mi
Makine mi Makina mı

Kurdale mi Kurdele mi Kurdela mı?

TDK'ya göre doğrusu "kurdele"dir. Kurdela, kurdale ve kordela yanlıştır.

Dil Derneği Yazım Kılavuzu'na göre de doğrusu bu şekildedir: "Kurdele"

ıstırab mı ızdırap mı??
Tıraş mı Traş mı?
Arefe mi Arife mi
Makine mi Makina mı

Hıdırellez mi Hıdrellez mi

Hıdır (=Hızır)(Bkz. Hızır mı Hıdır mı) adıyla İlyas adlarının birleşmesinden oluşan bu günün ismi, TDK'ya göre Kütahya, Ordu ve Erzurum'da Hıdırellez şeklinde söylenmektedir.







Dil Derneği Yazım Sözlüğü'ne göre ise ikinci "ı" harfi sonradan düşmüştür: Hıdrellez



Ahırkapı şenliklerinde de "Hıdrellez" yazımı tercih edilmektedir. Nitekim Kültür Bakanlığı resmi sayfasında da günün adı "Hıdrellez" şeklinde geçmektedir.

Dolayısıyla resmi yazışmalarda Hıdrellez yazmak daha doğrudur.



ıstırab mı ızdırap mı??
Tıraş mı Traş mı?
Arefe mi Arife mi
Makine mi Makina mı

RAMADAN MI RAMAZAN MI

Ramazan ayının adı Arapça رمضان diye yazılır. Arapça dat harfi hem D hem Z harfine benzediği için iki türlü telaffuz edildiği de görülür.



Türk Dil Kurumu imla kılavuzu, Dil Derneği Yazım Kılavuzu ve Diyanet İşleri Başkanlığı "Ramazan" yazımını tercih eder. Resmi yazışmada Ramazan yazmak daha doğrudur.

ıstırab mı ızdırap mı??

Tıraş mı Traş mı?

Anadolumuz Nasıl Yazılır??

Vaat Etmek mi Vâdetmek mi?

Herşey Nasıl Yazılır?